GENÇ PEYZAJ

2-10 m yüksekliğinde, dikensi ve tüysüz bir ağaçtır. Yapraklar uzunca ve mızraksı, kenarlarıdişli, ucu sivri veya küttür. Çiçekler beyaz veya pembe renkli olup, yapraklardan daha öncemeydana gelirler. Meyvelerin üzeri tüylü olup, sarımsı-turuncu renkte eriksidir. Yabanisine“zerdali” adı verilir.Türkiye dünya yaş ve kuru kayısı üretiminde birinci sırada yer almakta olup sahip olduğuekolojik potansiyel ile bu durumunu daha uzun yıllar devam ettirecek gibi görünmektedir.Ülkemiz kayısının anavatanı olmamasına karşılık iki bin yılı aşkın bir süreden beri butopraklarda yetiştirilmesinden dolayı Anadolu, kayısının ikinci vatanı haline gelmiştir. Bugünkayısı yetiştiriciliği yapılan Akdeniz ülkelerinde ağaç başına yaş kayısı verimi 100 kg’ınüzerinde iken ülkemizde ağaç başına verim 30-40 kg civarındadır.  Ülkemizde verimdüşüklüğünün en önemli sebebi ilkbahar geç donlarıdır. Fakat bugün sulama, gübreleme,çeşit seçimi, hastalık ve zararlılarla mücadele gibi konularda yapılan yanlışlar verim vekaliteyi etkilemektedir.Dünyada üretilen kayısının önemli bölümü sofralık olarak tüketilmektedir. Ancak kayısıdahasat döneminin kısa olması ve taze kayısının çabuk bozulması nedeniyle kayısı daha çokkurutularak veya işlenerek değerlendirilmektedir. Dünya yaş kayısı üretiminin yaklaşık % 20-25’lik kısmı kurutulmaktadır. Sofralık ve kurutmalık olarak değerlendirilen kayısıdan geriyekalan kısmı ise işlenerek değerlendirilmektedir.Kayısı çekirdeklerin tatlı olanları çerez olarak tüketilmekte, acı olanlar ise kozmetik ve ilaçsanayide hammadde olarak kullanılmaktadır. Ayrıca kayısı çekirdeğinin tohum vekabuğundan badem yağı, yemeklik yağ, benzaldehit (aroma esansı), furfural, aktif karbon,amigdalin ve hidrosiyanik asit elde edilmektedir. Kayısının gövde, dal ve çekirdek kabuklarıyakacak olarak kullanılmasının yanı sıra kayısı ağacının yaş ve kuru yaprakları hayvan yemiolarak değerlendirilmektedir.Kayısı ve Zerdali, bilimsel adlarının aksine Kuzeydoğu Çin kökenli meyvelerdir. İlk olarakÇin’de, Han sülalesinin ilk dönemlerinde yetiştirilir, Büyük Kral Kaniska’nın aldığı Çinlitutsaklar bunları Hindistan’a sokar. Zerdali ve kayısı oradan da İran’a yayılarak, İsa’dan sonrabirinci yüzyılda Roma İmparatorluğu’na ulaşır. Erken olgunlaşan bir meyve olduğu içinLatince erken gelişmiş anlamında Abrikosas sözcüğüyle tanımlanır. Apricot kelimesininbaşındaki A harfi etimolojik bir hatayla eklenmiştir. Bir kısmı günümüzde Türkiye topraklarıiçinde kalan tarihi Ermeni krallığında yaygın olarak bulunduğu için bu meyveye Prunusarmeniaca adı verilmiştir. Halen dünyada en yaygın olarak Anadolu’da (özellikle Malatya veçevresinde) bulunur. Dünya kuru kayısı üretiminin yaklaşık %85′i Türkiye’degerçekleşmektedir.Bugün Türkiye yaş kayısı üretiminin yaklaşık % 50’si, kuru kayısı üretiminin ise % 95’iMalatya İlinde yapılmaktadır. Gerek ağaç sayısı ve gerekse yaş ve kuru kayısı üretim miktarıile Malatya sadece Türkiye’nin değil aslında dünyanın en önemli kayısı üretim merkezidir.İlde üretilen yaş kayısının yaklaşık % 90-95’i kurutularak ihraç edilmektedir. Kayısı üretimiyapılan diğer iller ise Erzincan, Kahramanmaraş, Kayseri, Elazığ, İçel, Konya, Ankara, Sivasve Nevşehir’dir. Bu iller içerisinde Malatya, Erzincan, Elazığ, Nevşehir ve Niğde’dekurutmalık, diğer illerde ise sofralık amaca yönelik üretim yapılmaktadır. Üretilen kurukayısının çok önemli bölümü ihraç edilmekte ve dünya kuru kayısı ticaretinin yaklaşık % 80-85’i Malatya’dan sağlanmaktadır. Bütün bunların haklı bir sonucu olarak Malatya İli kayısı ile29anılmaya başlanmış, daha doğrusu Malatya ile kayısı özdeş iki kelime haline gelmiştir.

FAYDALARI

Kayısı insan sağlığı bakımından önemli bir yere sahiptir. PH’ı 3-4 arasında değişen tazekayısı dokuz farklı şeker, on sekiz serbest amino asit, zengin A vitamini ve beta karoten,yüksek miktarda potasyum ve demir elementi ihtiva etmektedir. Yaş meyvede çağladöneminde yüksek olan C vitamini (50-60 mg/kg) meyvenin olgunlaşması ile birlikteazalmaktadır (30-50 mg/kg).Kayısı, insan vücudunun günlük enerji ve protein gereksiniminin karşılanmasında çok azkatkıda bulunmakla birlikte mineral maddelerden potasyum ve vitaminlerden ß-karotence çokzengindir. A vitaminin öncül maddesi olan ß-karoten vücudu ve organları saran epitel doku,göz sağlığı, kemik, diş gelişmesi ve endokrin bezlerinin çalışması için gereklidir. Bugörevlerinden başka A vitamini üreme ve büyümede, enfeksiyonlara karşı vücut direncininartmasında önemli rol oynar. Diğer taraftan A vitamini normal vücut hücrelerinin kanserlihücreye dönüşmesinin başlıca sorumlusu olan aktif karsinojenlerden tekli oksijeninoluşmasını önlemekte veya oluştuktan sonra etkisiz hale getirmektedir. Ayrıca A vitaminiorganizmanın ve sağlıklı hücrelerin direncini artırarak kansere karşı koruyucu göreviyapmaktadır. Bu koruyucu aktivite sigara ve alkol kullananlar için daha da önemlidir. Serbestradikallerin oluşumuna ve hücre ölümüne neden olan protein ve yağ asitlerinin bozulmatepkimelerini önlemektedir.Kayısının beslenme ve sağlık açısından en önemli bileşiklerinden birisi de diyet lifidir. Kurukayısının 100 g’da yaklaşık olarak 24 g diyet lifi bulunur. Yetişkin bir insanın günlük diyet lifigereksinimi ise 25 gramdır.